ΤΗ ΚΙΦΑΛΙ ΚΑΙ ΤΗ ΠΟΔΑΡΙ


Πυρρίχιος χορός και ενδυμασία


Αδά σα τελευταίους καιρούς ακούωμε και ελέπωμε πολλά, και αγνά. Τραγωδάνοι που κι ξέρνε ντο τραγωδούν, κεμεντζεντζήδες που “κόφνε ξύλα”, και χορευτάν'τς που τεμάκ χορεύνε....! Και ας όλον το άσκεμον εν, που ελέπωμε ποντιακά συλλόγους να χορεύνε “ποντιακά” και να μη φορούν ζίπκας....!!

Ατσάπα.... γιατί να φορούν ζίπκας......; Πασκίμ σην πατρίδαν μανάχον ζίπκας εφόρνανε; Σην πατρίδαν εφόρνανε ζίπκας, καμίσα, κοστούμα, τραγιάσκας, ποτούρα, φέσα, πισκίλα, ναλία, ποστάλα, μακρέα βράκας, σαλβάρα, τσαρούχα, κουντούρας, μέστα κ.τ.λ. Τα χορευτικά τα συλλόγους γιατί να μη φορούν φέσα και σαλβάρα όντες πάνε κάπου κες να χορεύνε; Όπως εποίκεν ένας σύλλογος ας σην Αθήναν, που εξέβεν σην τηλεόρασην σα εννέα τη καλανταρί τ' οφετισνόν τη χρονίαν.

Ατώρα θα ερωτώ εγώ.... Ατά όλα ντο εφόρνανε τεμετέρ' ας σην πατρίδαν είναι παραδοσιακά; Σα πολιτείας ας λέγωμε, οι πολιτανοί εφόρναν κοστούμα και τραγιάσκας. Είναι παραδοσιακά; Πως πρέπ' να εφτάμ' ατο δηλαδή; Ντο πρέπ' να ίνεται; Έν σωστόν δηλαδή να χορεύνε τα χορευτικά Σέρα χορόν, και να φορούν κοστούμα και τραγιάσκας, επειδή εφόρναν ατα σον πόντον; Εφόρναν ατα, κι επορούμε να λέγωμε ότι κι εφόρναν ατα. Όντες χορεύνε Σέρα χορόν και πιτσάκ πρέπ' να φορούνε φέσα, σαλβάρα, και τσαρούχα, επειδή κάποιοι σην πατρίδαν εφόρναν ατα; Ντο εν για τον πόντιον ο Σέρα χορός, το πιτσάκ και τα ζίπκας; Ντο είν' τα ζίπκας, κι από πόθεν έρθαν; Για ας τερούμε.

ΠΥΡΡΙΧΙΟΣ ΧΟΡΟΣ.

Του φιλόλογου – συγγραφέα, επίτ. Λυκειάρχη Δημητρίου Αθ. Αθανασιάδη.

Το όνομα Σέρα προέρχεται, κατά την άποψη των περισσοτέρων μελετητών, από τον ποταμό Σέρα, που βρίσκεται κοντά στα Πλάτανα της Τραπεζούντας, μιας πόλης που απέχει 12 χιλ. Δυτικά της Τραπεζούντας.

Ο Πυρρίχιος είναι πανάρχαιος Ελληνικός πολεμικός χορός και μαρτυρείται ήδη από τους μυθικούς χρόνους. Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν, ότι ο Πυρρίχιος χορός, η Πυρρίχη όρχηση, ήταν επινόηση της Θεάς Αθηνάς, η των Διόσκουρων, και ήταν χορός που χορευόταν από ένοπλους χορευτές. Γενικά οι αρχαίοι Έλληνες δέχονταν ότι ο χορός αυτός ήταν μέσο καθαρμού, γιατί με τον χορό αυτό, ο άνθρωπος καθίσταται άξιος της εύνοιας και προστασίας των Θεών...... [(Εχόρευαν ατον ένοπλοι χορευταί λέει....!! Κι ατός που θα εχόρευεν ατον, θα κατενίουτον η ψή ατ'...!)]

Ο Πλάτων (427 – 347 π.χ.) απ' όλους τους πολεμικούς χορούς, θεωρεί ως "σπουδαιοτέρα και περιφημοτέρα την Πυρρίχη", τον Πυρρίχιο χορό, για τον οποίον δέχεται ότι οι Θεοί έδωσαν στον άνθρωπο ως θείον δώρον, γιατί μόνον οι Θεοί γνωρίζουν το ρυθμό και την αρμονία.

Ο πυρρίχιος χορός, μιμείται σοβαρά την κίνηση των ωραίων σωμάτων, και είναι χορός τον οποίον χορεύουν οι Έλληνες όταν πολεμούν, όπου με βίαιες κινήσεις και κοπώσεις, κατά την συμπλοκή των ωραίων σωμάτων και της ανδρικής ψυχής, καταδεικνύεται, την ώρα της μάχης, το γενναίο φρόνημα και η πολεμική τέχνη των πολεμιστών..... [(Τεμάκ, τον Πυρρίχιον εχόρευαν ατον Έλληνες.)]

..... Οι χορευτές πολεμιστές, βρίσκονται παρατεταγμένοι και είναι έτοιμοι για την μάχη, για τον λόγο αυτό ήταν οπλισμένοι..... [(Άναυα ντο εχόρευαν ατον Έλληνες, έταν και οπλισμένοι.!! Κι εχόρευαν ατον Τουρκάντ' φορεμέν' τα φέσα και τα σαλβάρα...!)]

Και συνεχίζω με την παράγραφο 28 σελ. 31..... Ο αείμνηστος Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος στο έργο του “περιήγησις εις τον Πόντον” 1903 σελ. 224, με εξαιρετική τέχνη περιγράφει τις κινήσεις του Πυρρίχιου χορού, που όταν κανείς παρακολουθήσει τους χορευτές και μόνο από την θέα του πολεμικού αυτού χορού η ψυχή του αναζωπυρούται και το εθνικό του φρόνημα αναπτερώνεται.... [(Ατσάπα ατός που χορεύ' με τα φέσα αέτς παθάν....;)]

" Αι κατα πάσας τας διευθύνσεις κινήσεις του σώματος, η στενή προς αλλήλους των χορευτών σύσφιγξις, η βιαία στροφή προς το δάπεδον, των ποδών οι κτύποι και των όπλων οι γδούποι, οι συσπάσεις των μυών του σώματος, ο ενθουσιασμός ο καταλαμβάνων τους χορευτάς, των θεωμένων αι επευφημίαι, η πανταχού εν είδει σπινθήρος μεταδιδομένη συγκίνησις πάντα τούτα προσδίδουν τοιαύτην πρωτοτυπίαν και αίγλην εις το χορευτικόν σύμπλεγμα, ώστε δικαίως θα ηδύνατο τις να κατατάξει τον Σέρα χορόν μεταξύ των διασημοτέρων χορών ολοκλήρου του κόσμου."

Κατά τον ίδιο συγγραφέα, οι χορευτές φέρουν ολόκληρη την πανοπλία τους και είναι ενδεδυμένοι με την τοπική στολή, τις ζίπκες.

Ο συγγραφέας του βιβλίου ΠΥΡΡΙΧΙΟΣ ΣΕΡΑ, αναφέρει στην σελ. 79, παρ. 81 α)...... Όπως στην αρχαιότητα ο χορευτής ήταν οπλισμένος, έτσι και σήμερα ο χορευτής της Σέρας πρέπει να είναι ενδεδυμένος απαραίτητα με την επιτόπιο ζίπκα και όλα τα πολεμικά εξαρτήματα (της στολής και των όπλων) (Ποντιακή εστία. Τόμος 78 – 79 σελ. 3747)..... [(Ο χορευτής, λένε ατοίν οι αγράμματοι, πρέπ' να φορεί τα ζίπκας, και τ' άρματα τ'...! Κι λεει πουδέν ότι οι Πόντιοι Έλληνες εφόρνανε Τούρκικα σίτα εχόρευαν Πυρρίχιον – Σέρα χορόν, και Πιτσάκ, τον πυρρίχιον του Ξενοφώντα....! Ζίπκας εφόρνανε.....!)]

Ατώρα κάποιος θα ρωτά, ντο είν' τα ζίπκας, ας σίναν επέραμ' ατα; Γιατί πάντα κι εφόρναμε ζίπκας. Εφόρναμε χλαμύδας, και αργότερα τσαπούτα και παρτάλα..! Ας πάμε οξωπίς και τερούμε.

Λένα Καλπίδου: .... Όπως λέει και ο Δ. Η. Οικονομίδης στο άρθρο του "Περί αμφιέσεως" στο δεύτερο τόμο του Αρχείου του Πόντου Α. Π. 2 (1929), που αποτελεί την βασική - την παλαιότερη και πληρέστερη μέχρι τώρα – καταγραφή για τις φορεσιές των Ελλήνων του Πόντου, αναφέρει ξεκάθαρα για την προέλευση αυτής της φορεσιάς τα εξής: Στη σελ. 9. "Κουκούλα, ιδιόρρυθμον της κεφαλής κάλυμμα φορούμενο κατ' αρχάς μεν μόνον υπό των φορούντων ζίπκας Λάζων, οίτινες εφημίζεντο δια την ευτολμίαν και ανδρείαν των, έπειτα δε πολλαχού και υπό των υμετέρων, και μάλιστα υπό των παλλικαρίων της Κρώμνης και Σάντας, παρ' αυτών δε παρέλαβον ταύτην και ημέτεροι από τας περιφερείας της Κρώμνης και Σάντας, παραλαβόντως ού μόνον ταύτην αλλά και την άλλην Λάζικην ενδυμασίαν (τα ζίπκας), ώς και το είδος του οπλισμού πολλάκις".

Οι ζίπκες λοιπόν είναι τύπος αμφίεσης τον οποίο δανείζεται, οικιοποιείται, και αφομοιώνει ο Ελληνικός πληθυσμός του Πόντου από το ιθαγενές στοιχείο του Καυκάσου, τους Λάζους. (Λάζοι: Ανήκουν στην οικογένεια των εθνών του Καυκάσου, των Ιβήρων, Μεγγρέλων, Κιρκασίων, Απαζάδων κ.τ.λ. Συγγενεύουν πιο πολύ με τους Μεγγρέλους και Ίβηρες που τους ονομάζουν αλλιώς Γεωργιανούς.) Η χρήση της ζίπκας και από τους νέους Έλληνες του Πόντου, φαίνεται να διαδίδεται, γιατί τους εξυπηρετεί στον τρόπο ζωής τους. Σ' έναν τρόπο ζωής που τον καθόριζαν το ορεινό τοπίο και, κυρίως, η έφιππη δραστηριότητα τους, για τα έργα της ειρηνικής ζωής, αλλά και για τους αγώνες αντίστασης στην καταπιεστική κρατική εξουσία.

...... Η σημασία της φορεσιάς είναι πολύ μεγάλη γιατί: Αποτελεί ένα βασικό εργαλείο για την κατανόηση του ανθρώπου και της κοινωνίας. Μπορεί δηλ. Κανείς να “διαβάσει” σε μια φορεσιά την ιστορία και τις τοπικές συνθήκες ενός χώρου, τη διάρθρωση και τις αξίες μιας κοινωνίας, τη θέση και την προσωπικότητα ενός ατόμου. Η παραδοσιακή φορεσιά περιέχει ένα μήνυμα που είναι υποχρεωτικό....!!!

Δυστυχώς σήμερα, εξήντα επτά χρόνια μετά τον ξεριζωμό των Ελλήνων του Πόντου, και την εγκατάσταση τους στον Ελλαδικό χώρο, ελάχιστοι είναι πια οι μάρτυρες της λειτουργίας της παραδοσιακής φορεσιάς τους. Έτσι πρέπει να περιοριστούμε σε όσα στοιχεία μας δίνουν τα κειμήλια – όσα δεν έχουν καταστραφεί – και σε όσα μας δίνουν οι φωτογραφίες οι οποίες δεν είναι πάντα αξιόπιστες. (Το κείμενο αυτό προέρχεται από τα θέματα που ανέπτυξε η συγγραφέας στο σεμινάριο Γλωσσολογίας – Λαογραφίας, που έγινε στην Φραγκφούρτη στις 12/13 Νοεμβρίου 1988)

[(...... Η μάρσα η Καλπίδου έγγεψεν κάτ' για παραδοσιακόν φορεσιάν.... Ποίον εν ατο ατσάπα; Για παραδοσιακόν φορεσιάν είπεν. Κι είπεν για τα λώματα ντο εφόρνανε κάθαν ημέραν σα χωρία τουν, και σα πολιτείας, όπου εζήνανε τεμετέρ'...! Εφόρνανε τα παραδοσιακά τα ζίπκας ούς το 1911. Ατότε έτον που έχεσαν απάν σα ίσα δικαιώματα, σα αποφάσεις και σα νόμους οι Τουρκάντ. Σα διατάγματα και σα φιρμάνα!! Όπως ατό το χάτι χουμαγιούν.......)]

"Χάτι χουμαγιούν: Παράληλα ιστορικά γεγονότα που επηρέασαν αποφασιστικά τη στάση των Οθωμανών Τούρκων, και του σουλτανικού καθεστώτος απέναντι στους Πόντιους, ήταν κυρίως οι τρεις μεγάλοι Ρωσοτουρκικοί πόλεμοι του 19ου αιώνα, δηλαδή οι πόλεμοι του 1828 – 29 που έληξε με ήττα των Τούρκων, ο Κριμαϊκός πόλεμος του 1854 – 56, από τον οποίο ως αποτέλεσμα είχαμε το χάτι χουμαγιούν, και ο Ρωσοτουρκικός πόλεμος 1876 – 78, που είχε σαν αποτέλεσμα την νίκη των Ρώσων. Με βάση αυτό το νόμο οι Χριστιανοί απέκτησαν ίσα πολιτικά δικαιώματα με τους Μωαμεθανούς υπηκόους, διατήρησαν τα θρησκευτικά τους προνόμια, τα πατριαρχία αναγνωρίστηκαν ως δικαστικές αρχές και οι κρυφοχριστιανοί απέκτησαν το δικαίωμα να φανερώσουν και να προτιμήσουν την πραγματική τους θρησκεία. Το χάτι χουμαγιούν είχε κι άλλη ευεργετική συνέπεια για τους Πόντιους. Μορφώθηκαν και πλούτισαν. Άρχισαν να μελετούν συστηματικά την παράδοση τους. Έγραψαν ιστορικά και στατιστικά βιβλία για τον Πόντο. Και το κυριότερο. Στη θέση της κακόηχης λέξης με την οποία τους αποκαλούσαν, δηλ. του Λάζου, τοποθέτησαν την νέα εθνική τους ονομασία, εκείνη δηλ. Του Πόντιου......" (Ομιλία του Κώστα Ευθυμιάδη στο χορτοκόπι Καβάλας.)

Ας ατότε κι αν (1911) έμνες υποχρεωμέν' να φορούμε φέσα και σαλβάρα, να τρώωμε κα να πίνωμε “Τούρκικα”, να καλατσεύωμε Τούρκικα..... ούς να χατεύνε μας. O Χρύσανθον πα λέει σ' έναν τραγωδίαν: Για θα ίνουστουν Τουρκάντ, για εσάς θα σπάζωμε..... Ας ατότε κι επεκεί, έπρεπ' να υποφέρωμε και να βασανίουμες ας ατουνούς, τη Τουρκάντας. Οι Πόντιοι επροόδεψαν σο εμπόριον, σα γράμματα και σα επιστήμες. Ερχίνεσαμε και επερίσευαμε, εποίκαμε σχολεία, εκκλησίας, τράπεζας..... (1890 εκκλησίες, 22 μοναστήρια, 1647 παρεκκλήσια, 1401 σχολεία, 85.890 μαθητές. Στατιστική Λαμψίδη αρχές του 20ου αιώνα.)..... το 1880 είχαμε τυπογραφείον. Έως το 1869 είχαμε το 40% του εμπορίου με την Περσίαν. Είχαμε λιμάνα, (Αμισός, Τραπεζούντα, Κερασούντα, Οδησσός, Βραϊλα, Νοβοροσίσκι, Σεβαστούπολη.) είχαμε βιομηχανίαν, μεταλλεία, (Αργυρούπολη, Τρίπολη) είχαμε γεωργία, εστείλναμε λεφτοκάρυα σο εξωτερικόν, (Αμβούργο, Τεργέστη, Ν. Υόρκη, Ρωσία).

...... Με τ' ατά, και με τ' ατά εφοέθαν οι Τουρκάντ', έως ότου ο Ταλαάτ πασάς – ο πιο εθνικιστής, και ο πιο ισχυρός άνδρας από τους Νεότουρκους – είπεν: "Το Οθωμανικό κράτος μίκρυνε τόσο, ώστε κοντεύει να εξαφανιστεί, και γι αυτό πρέπει να απαλλαγούμε από τους ξένους λαούς..... Και ο αρχιστράτηγον Σεφκέτ πασάς το 1909 είπεν τον Πατριάρχην Ιωακείμ τον Γ': Θα σας κόψουμε τα κεφάλια, θα σας εξαφανίσουμε. Η εσείς θα επιζήσετε η εμείς."

Αέτς πα όλοι οι Νεότουρκοι έντανε συντροφίαν, και έλεγανε φανερά: "Πρέπει να τους ελαττώσουμε αριθμητικά και τελικά να τους εξοντώσουμε, ξεκαθαρίζοντας έτσι την Τούρκικη γη"..... Θα εγλύτωνεν η Τουρκία αν έφευαμε εμείς...! Εγώ εθέλνα να έλεπα 'τς ντο θα εποίνανε αν είχαν Αλβανούς, Πακιστανούς, Βούλγαρους, και Κινέζους όπως έχωμε εμείς. Γιατί επροόδευαμε εσκότωσαν εμας και εχάτεψαν εμας οι Νεότουρκοι. Ατότε έτον που οι γιοσμάδες, τα παλικάρα με τα ζίπκας εξέβαν σα βουνά. Ατότε έτον που η ζίπκα επολέμανεν το φέσ'..........


3 τη Καλανταρί 2010

Κεβρεκίδης Αλέξανδρος.